FlairReflections

Xibelani

RIRIMI RA HLUKA LOKO RI CHELETIWA

Mutsari: Enock Shishenge

Ririmi a ri tshami ndhawu yin’we, ra gingirika, ri hluvuka, ri hluka, ri tlhela ri cinca ku ya hi minkarhi leyi ri tirhisiwaka eka yona. Valungu va ri: “Language is dynamic, always changing and evolving.” Ririmi ra ntsanyuka ri cinca leswaku ri fikelela swilaveko swa nkarhi. Ririmi ra cinca hi xikongomelo xa leswaku ri kombisa na ku fikelela mavonelo mantshwa ya rixaka ra vatirhisi va rona. A hi marito ntsena lama ma cincaka kambe na ndlela leyi swilo swi vitanisiwaka xiswona swa pfa swi cinca.

Loko Rich Mnisi a humesa nhlengelo wa mpahla ya yena ya ‘HI YA KAYA’ u humesile na XIBELANI kumbe TINGUVU ta tiwulu to durha swinene. Eka ku humesa ka yena tinguvu leti vativi kumbe varhandzi va ririmi va vile na ku kolejana hi rito ‘XIBELANI.’ Van’wana a va vula leswaku rito xibelani ri vula ‘ncino’ kasi van’wana va ku ‘i xiambalo xo cina hi xona.’ Vanhu lava hinkwavo a va lava leswaku hi teka tlhelo ra vona ra mavonelo.
Exikarhi ka vanhu lava a ku ri na nkulukumba Mbhazima Shilowa, un’wana wa vahlonipheki exixakeni ra hina ra Vatsonga. Na yena u vula leswaku XIBELANI i ncino swi helela kwalaho. Loko hi njhekanjhekisana u hetelerile a ku: “Enock Shishenge yanani emahlweni. Hina hi ta khomelela xikhale…” U tlhele a vula leswaku ‘ririmi ra hlayisiwa.’ Laha ndzi yimaka na yena leswaku ririmi ra hlayisiwa kambe ku a ri fanelangi ri ndlandlamuka hi ku lava ku khomelela xikhale hi laha ndzi hambanaka na yena kona.


Ndzi vula ndzi nga tipfinyingi leswaku tani hi rixaka hi fanele ku pfumelela ririmi ra hina ri hluvuka ri tlhela ri ndlandlamuka. Rito XIBELANI ri nga tirhisiwa hi tindlela to hambanahambana:
XIBELANIi – i mpahla leyi ambariwaka hi vaxisati loko va bomba kumbe va lava ku cina, ngopfu-ngopfu va rixaka ra Vatsonga.

XIBELANI – i ncino wa vaxisati va Vatsonga. Loko va cina ncino lowu va ambala mpahla leyi vitaniwaka tinguvu kumbe xibelani.
Ririmi ra ntsanyuka ku kota ku hlamusela timhaka to hambana hambana hi ku tirhisa rito rin’we hi ndlela ya vutlharhi na vutshila bya vavulavuri va rona. Loko munhu a ku ‘ A ndzi yile ku ya vona xibelani xa mina hala ka Mudavula’ swa endleka a nga vuli leswaku a ya vona tinguvu (swiambalo/mpahla) kambe a vula leswaku a yile ku ya vona munghana wa yena wa xisati eka Mudavula.

Hi nga aleli ririmi ku hluvuka hikuva hi khomelela eka xikhale. Kambe nakambe hi nge cinci leswi swi nga fanelangiki leswaku swi cinciwa hi ku endlela ku ndlandlamuxa ririmi. Marito man’wana i ntiyiso ma ta tshama ma ri tano kambe hi nga aleli lama ma pfumelaka ku ndlandlamuxa ririmi ra hina.
A hi xiyisiseni swivulavulelo leswi kumbe mavulavulelo mantshwa lama ha ku tumbuluxiwaka eka ririmi ra Xitsonga ku kombisa leswaku ririmi ri fanele ku kula ri ya emahlweni ri hluvuka:
‘Ku famba hi nsimbhi’ swi vula ku famba hi movha wo tiya lowu munhu a tinyungubyisaka swinene hi wona. Swa yelana na loko u ku ‘ku famba hi xilo’ leswi hlamuselaka ku chayela golonyi yo saseka swinene, ya xiyimo xa le henhla. ‘Ku ba paniki’ swi vula ku n’wa byalwa bya xilungu ku nga tibiya ta mabodlela.
Ku na swivulavulelo leswi swi vulavulaka hi ku xonga ka vaxisati. ‘Ku va mati’ swi vula wansati wo saseka swinene. ‘Ku va ndzilo’ kumbe ‘ku va mindzilo’ na swona swi hlamusela wansati wo xonga. ‘Ku boha’ swi vula ku titiyisa hi mirhi, ngopfu ngopfu hi ya n’anga ya xintima, khale a va swi vitana ‘ku tsamba.’ Naswona a swi vuli ku rito ‘ku tsamba’ ra fa! Loko u boha u endlela leswaku u tiya u nga phazamiseki hi ku olova. Van’wana va bohela ku fuma kasi van’wana ku chaviwa, sweswo-sweswo. ‘Ku va na nyoka’ swi vula ku va na mali leyi u yi kumaka hikuva a khendlile. Leswi swi tumbuluka hikuya hiku ku humelela yini erixakeni hi nkarhi walowo.
‘Ku bohelela’ swi tirhisiwa ngopfu ku vula vanhu lava va ambalaka mpahla yo durha kumbe ya ntsengo wa le henhla. Loko va ambarile hi ri va bohelerile kasi loko va ambarile ya nxavo wa le hansi hi ri i ‘ku kanyela.’
Ku na swivulavulelo leswi swi boxaka hi ndlela yo amukeleka leswaku munhu u endla timhaka ta swa masangu to fana na ‘ku ba xivandla’, ‘ku saha’, ‘ku yivana’, ‘ku xawulana’ kuya hi miganga ku hambana. Leswi swa pfuna swinene eka ku hluvukisa ririmi. Swivulavulelo swi tirhisiwa kuya hi mbango. Swivulavulelo leswi a swi nga ri kona khale kambe hikuva vutomi byi cinca masiku hinkwawo naswona swa tumbuluka na ririmi ri ndlandlamuka.


Ku na swikombiso swo tala swo fana na leswi:
Ku ba darata, ku jola, ku kandiya ntambu ya gezi, ku va kula, ku paka, ku thayipa na swin’wana na swin’wana.
Swin’wana hi leswi swi tumbuluxiwaka hi vayimbeleri kutani swi hela swi amukeleka erixakeni swo fana na leswi landzelaka: ‘Ku dya mali ya nenge’ leswi hlamuselaka ku dya mali hi vusopfa u nga khathali. ‘Ku khida na tingwenya’ swi vula ku va na xivindzi u endla swilo leswi swi tikombaka swi nga ringanelanga ku va munhu a nga swi endla. ‘Ku khayima tinghala’ i ku va na xivindzi xo endla swilo swo ka swi nga tolovelekanga. ‘Ku va ndlela ya masimu’ swi vula ku toloveriwa hi mani kumbe mani. ‘Ku va xaka- bundu’ swi vula ku va xaka kumbe munghana loyi o ka a nga tshembekangiki. ‘Ku va Guputa’ swi vula leswaku u na mali yo tala naswona u endlela vanhu swilo swo tala hi yona ku fana na ku va xavela byalwa. ‘Ku va mali ‘swi vula ku rhandziwa hi munhu un’wana na un’wana na swin’wana swo tala.
Leswi swo va xikombiso ntsena xa leswaku ririmi ra hluvuka ntsena loko vinyi va rona va ri pfumelela ku hluvuka. Ririmi ku na la ri nga tumbuluka kona ri tumbuluxiwa hi vanhu vo karhi. Loko vanhu va ha hanya ri ta tshama ri cinca ri tlhela ri ndlandlamuka hikuva hambi ku ri miehleketo ya vanhu ya ndlandlamuka. A hi cheleteni ririmi rerhu hikuva hi tirhisa vutumbuluxi byerhu hi nga phamela hi Mumbi. A hi hlayiseni leswi hlayisekaka hi cinca leswi cincekaka. Vutomi byi ta tshama byi ri gondzo. A byi yimi ndhawu yin’we. Na ririmi ri tano.****

Enock Shishenge i Muhumelerisi tlhelo mutsari wa tibuku na mugingirikelinkulu wa tindzimi ta xintu.

 

 

 

Flair
the authorFlair

Leave a Reply