FlairFlair Time Out

Hosi i Hosi hi malandza ya yona

Mbhurisano na Hosi Mahonisi Wavuntlhanu

1.73K

Mutsari i Enock Shishenge

Xitsonga xi ri: “Loko u ya emahlweni ka hosi famba na xisana.” Na mina ndzi fambile na buku ya mina ya LOCKDOWN ku ya luva eka Hosi Rhangani Risenga Mahonisi Wa vutlhanu.


Kambe yena u ndzi hlamurile a ku: “Hosi i hosi hikokwalaho ka malandza ya yona.” U vurile leswaku vuhosi byi fananyana na mfumo naswona hosi yi fanela ku hlohlotela hluvuko eka malandza ma yona hi xikongomelo xo hluvukisa tiko. Kutani a hakela mali yo tlula leyi buku yi xavisiwaka hi yona. Ndzi burile na yena laha ndzi nga tiphina swinene hi vutlharhi na vutivi lebyi a nga na byona hi matimu ya ndyangu wa ka Mahonisi.
Hosi Mahonisi Wavuntlhanu i ‘Advocate” eka Pretoria Society of Advocates.

 

Hi ku tswariwa u velekiwile hi ti 15 Nyenyankulu hi lembe ra 1990. I n’wana lonkulu
wa jaha eka yindlu leyintsongo. Ndhavezitha Rhangani Risenga Mahonisi Wavunthanu u hlamuserile leswaku vuhosi bya ka Mahonisi byi sungurile na Mahonisi I (wo sungula), loyi a nga fika endhawini liya hi lembe ra 1840 na ntlawa wa vanhu lava a va ri ehansi ka yena.

Mahonisi wo sungula u lovile hi lembe ra 1911 laha n’wana wa yena Mbhanyisi a nga teka vuhosi hi lembe leriya kutani na yena a lova hi 1950. Risenga u tekile tintambhu kambe a hlaseriwa hi vuvabyi hi lembe ra 1953.
Endzhaku ka rifu ra Risenga ku vile na ku khomela vuhosi hi Phahlela Daniel Ngoveni hi 1954 – 1967. Loko Phahlela Daniel Ngoveni a ta va a hundzile emisaveni, Phahlela Gezani Piet Ngoveni u khomerile ku sukela hi 1967 ku ya fikela hi 1973. George Sonto Risenga u fumile ku sukela hi lembe ra 1973 ku ya fikela hi 2017.

To advertise on the Flair Online Magazine, give us a call at 073 687 1395 . Click here for the lowest advertising rates.

Loko George Sonto a hundza emisaveni hi lembe ra 2017 Magezi Risenga u khomerile lembe, kutani hi lembe ra 2018 n’hweti ya Nhlangula Rhangani Mahonisi u tekile tintambhu endzhaku ka loko vavuhosi va tshamile ehansi va twanana leswaku vuhosi byi hundziseriwa emavokweni ya Rhangani tani hi leswi loyi a fanela ku va hosi a hundzile emisaveni.

Vuhosi bya Mahonisi byi vile na ku kokelana na vuhosi bya ka Mavambe. Leswi swi tekile malembe yo tala swinene va karhi va lwisana ku fika loko mfumo wa xidemokirasi wu simeka tikhomixini leti a ti fanele ku lavisisa timhaka ta vuhosi eAfrika Dzonga.

Mfumo wa xifundzhankulu xa Limpopo wu tumbuluxile khomixini ya Rhalushai hi lembe ra 1996. Hi kuya hi Hosi Rhangani khomixini yi tiyisisile leswaku Mahonisi i hosi leyi yi nga tiyimela hi yoxe. U hlamusela leswaku xiviko xa Khomixini ya Rhalushai xi tumbetiwile ku kondza ku fika lembe ra 2004, laha khoto ya
le henhle (Supreme Court) yi nga byela mfumo ku humesa xiviko. Ku fana na byin’wana vuhosi, lebyi bya ka Mahonisi na byona byi simekiwile eminkarhini ya mfumo wa xikoloni.

Xifaniso: Hosi Rhangani Risenga (Mahonisi Wavuntlhanu)

Hi kuya hi hosi Mahonisi Wavuntlhanu, loyi ndzi nga va na nkateko wo burisana na yena, u hlamuserile
leswaku vuhosi bya ka Mahonisi byi vutliwile hikokwalaho ka Xitiviso (Notice) xa Mfumo xa 1338 hi
lembe ra 1962 endzhaku ka ku tivisiwa ka nawu lowu vuriweke “Bantu Authorities Act 68 of 1951.”
Ku na vuhosi byo tala erixakeni ra Vatsonga lebyi nga vuyela eka vinyi va byona. Vuhosi byo fana na bya kaMaswanganyi, Khakhala, Siyandhani, Mangulwana, Mahuntsi na byin’wana. Byo tala bya vuhosi lebyi byi kumekile kumbe ku tiyisisiwa lembe leri nga hundza ra 2019.

Loko ndzi n’wi vutisile leswaku xana u ti twa njhani hi xiboho lexi nga tekiwa hi Premier, MEC na vavuhosi bya ka Mavambe xa ku lwisana na xiboho xa khoto, Hosi Mahonisi Wavuntlhanu u te:
“Ku na vumbhoni byo tala lebyi kombisaka leswaku Mahonisi i hosi a hi ndhuna. Mahonisi yi na nomboro ya xibalo ya 121 kasi hosi Mavambe yena u na ya yena ya 129. Mahonisi a yimisa ngoma ku sukela hi 1902 a tiyimerile hi yexe ehandle ka hosi Mavambe.”

Hi lembe ra 1985 hi n’hweti ya Nhlangula George Sonto (Mahonisi wa vumune) u pfaleriwile exitokisini hikuva a hehliwa leswaku u bile ngoma swi nga ri enawini.

Tatana u hehliwile hikuva a bile ngoma swi nga fanelanga hi 1985 kambe khoto ya ka Malamulele yi bakanyerile etlhelo xihehlo lexi.

Xiboho xa khoto lexi xi nga tekiwa hi 26 Mudyaxihi 2020 hi khotonkulu ya Thohoyandou xi tiyisisile leswaku Mahonisi i hosi. GC Muller hi yena loyi a fambisa xiphemu lexi a xi tsariwile eka mapapila yo ringana makumenharhumune (34). Kambe hambiswiritano ku na ‘appeal’ leyi yi endliweke hi Priemer, MEC wa Mfumo wa Miganga, Tindlu na Timhaka Ta Ndhavuko na vavuhosi bya ka Mavambe.

Swifaniso: Hosi George Sonto Risenga Ngoveni hi 1996, loko ku pfuriwa tindlu ta RDP eMahonisiVille, laha a ku ri na khale ka President Thabo Mbeki.

Hi kuya hi Nkulukumba Russia Bila, loyi a nga muvulavuleri wa vuhosi bya ka Mavambe tani hi vuhosi bya ka Mavambe, a va alani na xiboho xa khoto kambe va alana na leswaku Mahonisi a va hosi ehenhla ka misava ya vona.

Hina tani hi vuhosi bya ka Mavambe a hi ali leswaku Mahonisi i hosi kambe hi alana na leswaku a va hosi eka misava ya hina. Hi fambile swiyimo hinkwaswo swa tikhoto laha hi nga hlula. Misava ya ka Mahonisi i ya ka Mavambe, sweswo swa tiveka naswona swi le nawini. Yena a nga va a ringanela ku va hosi kambe hayi eka misava ya ka Mavambe.

Ndzi ringetile ku lava vonelo ra MEC wa Mfumo wa Miganga, Tindlu na timhaka ta Ndhavuko, Basikopo Makamu, kambe a ndzi vanga na ku humelela.****

With Flair Concepts Magazine


 

Flair
the authorFlair

6 Comments

Leave a Reply